İlk baxışdan qaydaları sadə görünür: iki oyunçu, 64 xana və 32 fiqur. Məqsəd isə rəqibin şahını mat etməkdir. Amma şahmat taxtasının arxasında oturduqca məlum olur ki, bu oyunda sadə görünən hərəkətlərin belə öz qaydası, istisnası və tarixi var.
Şahmatda ilk gedişi ağ fiqurlarla oynayan tərəf edir. Daha sonra oyunçular növbə ilə hərəkət edirlər. Vəzir düz, yan və diaqonal istiqamətlərdə istənilən məsafəyə gedə bilir. Top düz xətlər üzrə, fil diaqonal istiqamətdə hərəkət edir. At isə digər fiqurların üzərindən tullana bilən yeganə fiqurdur. Şah bir xana hərəkət edir, piyada isə əsasən irəli gedir və rəqib fiqurlarını diaqonal istiqamətdə götürür.
Piyadaların ilk hərəkətində bir qədər fərqli qayda var. Piyada başlanğıc mövqeyindədirsə, qarşısındakı iki xana boş olduğu halda bir gedişdə iki xana irəliləyə bilər. Bundan sonra isə artıq bir xana ilə hərəkət edir.
Oyunun əsas məqsədi rəqibin şahını elə vəziyyətə salmaqdır ki, şah hücum altında olsun və onu xilas etmək üçün heç bir qanuni gediş qalmasın. Buna şahmatda “şah mat” deyilir.
Burada bir başqa vacib məqam da var: öz şahını təhlükədə qoymaq olmaz. Məsələn, hansısa fiquru hərəkət etdirdikdən sonra öz şahına rəqibin hücum etməsinə imkan yaranırsa, həmin gediş qanunsuz hesab olunur.
Şahmatın ən qəribə qaydası: “en passant”
Şahmatda elə bir qayda var ki, hətta bəzi oyunçular illərlə şahmat oynasalar da, onunla çox nadir hallarda qarşılaşırlar. Bu, fransızca “keçərkən” mənasını verən en passant qaydasıdır.
Tutaq ki, rəqibin piyadası başlanğıc mövqeyindən iki xana irəli gəlib və sənin piyadanın düz yanında dayanıb. Sənin piyadan həmin piyadanı sanki o yalnız bir xana irəliləmiş kimi götürə bilər.
Bu qayda təsadüfən yaranmayıb. FIDE-nin izahına görə, piyadaların ilk gedişdə iki xana irəliləməsinə icazə verilməsi XV əsrdə tətbiq olunmağa başlayıb və en passant qaydası da bundan sonra meydana çıxıb. Məqsədlərdən biri piyada zəncirlərinin həddindən artıq bloklanmasının qarşısını almaq olub.
Eyni vəziyyət üç dəfə yaranarsa…
Şahmatda oyunçular bəzən heç-heçə etmək üçün eyni vəziyyəti təkrar-təkrar yaradırlar. Müasir FIDE qaydalarına görə, müəyyən şərtlərlə eyni mövqe üç dəfə yaranarsa, oyunçu heç-heçə tələb edə bilər. Burada sadəcə fiqurların eyni xanalarda dayanması kifayət deyil. Gediş növbəsi və mümkün gedişlər, həmçinin bəzi xüsusi hüquqlar da nəzərə alınır.
Bu səbəbdən şahmatda “eyni vəziyyət” anlayışı düşündüyümüzdən daha mürəkkəbdir.
50 gedişlik qayda da var
Bəzi oyunlarda fiqurlar uzun müddət bir-birini götürmədən və piyadaları hərəkət etdirmədən manevr edir. Şahmat qaydaları belə vəziyyətlərin sonsuz davam etməsinin qarşısını almaq üçün xüsusi heç-heçə mexanizmi nəzərdə tutur.
Müəyyən şərtlərlə hər iki tərəf ardıcıl 50 gediş ərzində heç bir piyada hərəkət etdirməyib və heç bir fiqur götürməyibsə, heç-heçə tələb etmək mümkündür.
Fiqura toxundunuzsa, onu oynamaq lazım gələ bilər
Peşəkar şahmatda “toxunma qaydası” adlanan mühüm prinsip var.
Oyunçu bilərəkdən öz fiqurlarından birinə toxunarsa və həmin fiqurun qanuni gedişi varsa, onu oynamaq öhdəliyi yarana bilər. Rəqibin fiquruna bilərəkdən toxunmaq isə həmin fiquru götürmək məcburiyyəti yarada bilər, əgər belə bir götürmə mümkündürsə.
Əlbəttə, fiquru sadəcə düzəltmək üçün toxunmaq başqa məsələdir. Bunun üçün oyunçu adətən əvvəlcədən “düzəldirəm” mənasında xəbərdarlıq edir.
Bu qayda blitz və klassik şahmat arasında xüsusilə maraqlı vəziyyətlər yarada bilər.
Şahmat saatı da həmişə olmayıb
Bu gün turnir şahmatını şahmat saatı olmadan təsəvvür etmək çətindir. Amma tarixən oyunçuların qarşısında belə bir saat olmayıb.
FIDE-nin qaydalar üzrə izahında qeyd olunur ki, şahmat saatları ilk dəfə 1883-cü ildə Londonda istifadə edilməyə başlanıb. Ondan əvvəl qum saatlarından istifadə edilməsi halları olub, lakin bu üsul çox əlverişli deyildi.
Yəni bu gün oyunçunun “vaxtım bitir” deyə narahat olması şahmatın çox qədim dövrlərinə aid problem deyil.
Bəs niyə fiqurun adı “top”dur?
Şahmat fiqurlarının özləri də maraqlı tarixə malikdir. Məsələn, bu gün ingilis dilində “rook” adlandırılan fiqurun adı Sanskrit dilindəki “ratha” – araba anlayışı ilə əlaqələndirilir. Fiqurun ilkin forması da qalaya deyil, döyüş arabasına daha çox bənzəyirdi.
Müasir şahmat fiqurlarının məşhur görünüşü isə Staunton dizaynı kimi tanınır. Bu ad XIX əsrin məşhur ingilis şahmatçısı Howard Staunton ilə bağlıdır.